Natuurdagboek: Lokale vitaminebommen 5: de (H)Oba

This post is also available in: Engels, Papiamentu.

De stam van de oba. Deze boom groeit langs een rooi waar verschillende andere bomen de strijd aangaan om het beetje licht dat in de vallei valt op te vangen. In plaats van hoog te groeien is deze boom krom gegroeid om maximaal gebruik te kunnen maken van het beschikbare zonlicht.

De stam van de oba. Deze boom groeit langs een rooi waar verschillende andere bomen de strijd aangaan om het beetje licht dat in de vallei valt op te vangen. In plaats van hoog te groeien is deze boom krom gegroeid om maximaal gebruik te kunnen maken van het beschikbare zonlicht.

Zurig zoet van smaak, oranje-geel van kleur en zeldzaam op Curaçao. De meeste mensen hebben nog nooit een Oba gezien, laat staan gegeten en het zijn vaak de ouderen onder de eilandbevolking en een aantal personen uit de jongere generaties die graag naar de verhalen en kennis van de ouderen luisteren die deze boom kennen en kunnen herkennen in het landschap van ons eiland. De Oba, of Hobaboom (Spondias mombin) is een monumentale boom, die meer dan 12 meter hoog kan worden (bomen van zelfs 20 meter hoog zijn bekend) en op maar een beperkt aantal plekken op het eiland te bewonderen is. Ook Bonaire heeft een aantal van deze bomen en op Aruba is de soort geheel verdwenen. Een zeldzame schoonheid met eetbare heerlijke vruchten. Tijd om er een blik op te werpen, des te meer omdat de meeste Oba bomen op Curaçao nu zo’n beetje vruchten dragen.

Origine

De Spondias mombin komt wijd verspreid voor in het Caribisch gebied, (tropisch) Midden en Zuid Amerika en zelfs in Afrika. In veel literatuur van Afrika wordt de plant gezien als een geïntroduceerde soort, wat door de mens zou zijn geïmporteerd op het continent en zich daar verspreid heeft. Er zijn echter heel wat discussies gaande over deze aanname. Verschillende biologen zien de verspreiding van de plant over de verschillende continenten als een natuurlijke verspreiding waar de mens geen invloed op heeft gehad. Daarbij zijn de pitten van de vruchten, gebruik makend van de verschillende zeestromen vanuit Zuid Amerika terecht gekomen op de Afrikaanse kust. Er zijn sterke aanwijzingen dat de plant zich op deze wijze ook heeft verspreid over alle eilanden van het Caribisch gebied. Toch heeft de mens recenter wel invloed gehad op de verspreiding van de soort door het in verschillende landen aan te planten vanwege de eetbare vruchten en de inzet als medicinale plant.

De geveerde bladeren van de Oba boom

De geveerde bladeren van de Oba boom.

Opvallend als je het kent

Oba bomen komen op Curaçao voor op verschillende locaties waar zich kalk plateaus bevinden, het plateau bij Grote Berg en in de heuvels van Knip, zo staat te lezen in het boek ‘Handleiding tot het gebruik van Inheemse en Ingevoerde planten op Aruba, Bonaire en Curaçao’ van de hand van Frater Arnoldo Broeders uit 1967. In Rooi Beru in het Christoffelpark zijn ze in ieder geval in vol ornaat te bewonderen, zowel langs het pad wat naar de Christoffelberg leidt als boven op de flanken van de heuvels. Het is een boom wat redelijk goed te herkennen is aan de hele lange grijsbruine stam met kurkachtige bast waar in veel gevallen korstmossen op groeien. De bladeren zijn elliptisch van vorm, tot 5 centimeter lang en staan in geveerde vorm bij elkaar aan een tak wat 40 centimeter lang kan worden. Het bijzondere is dat er altijd 9 tot 19 bladeren aan een ‘veer’ zitten. De bladeren glanzen aan de bovenkant en zien er aan de onderkant fluweelachtig uit. In de droge tijd verliezen de bomen hun blad al snel waardoor ze alleen nog maar te herkennen zijn aan de grillige takken en de karakteristieke stam.

Een trosje met groene vruchten

Een trosje met groene vruchten.

De bloemen zijn wit-beige, niet groter dan 5 millimeter en staan bij elkaar in een lange pluim. Ze verspreiden een sterke geur en zijn zeer geliefd bij bijen voor de aanleg van honingvoorraden. In de mondi is het dan ook geen uitzondering om grote bijennesten te vinden in de directe omgeving van deze bomen en zelfs in de bomen zelf. Het is dan ook altijd uitkijken geblazen als je in de buurt van deze bomen bent.
De obavrucht is ovaal van vorm en ziet er een beetje uit als een kleine gele pruim. Wanneer de vrucht rijpt krijgt het de geel-oranje kleur. Het vruchtvlees van de oba is niet heel dik en is vaak slechts maar een paar millimeter dik. Het zaad zit verpakt in een kurkachtig vlies wat veel weg heeft van het vlies wat om nootmuskaatnoten heen zit en de naam foelie draagt. Het is dit kurkachtige materiaal wat ervoor zorgt dat de noot goed blijft drijven en daardoor grote afstanden kan afleggen in de wereldzeeën.
Het vruchtvlees is, afhankelijk van de boom, zuur tot zoetzuur van smaak en heeft iets weg van de macaprein, een vrucht wat op Curaçao meestal wordt geïmporteerd uit Venezuela en af en toe in de supermarkt te verkrijgen is.
In het tropisch regenwoud in Zuid Amerika, waar de boom veelvuldig voorkomt, zijn het grotere dieren die zorg dragen voor de voortplanting van de boom. Apen en andere zoogdieren eten de vruchten in het geheel op en poepen de grote pitten elders weer uit en staan zo garant voor de verspreiding van de soort.

Een verzameling vruchten in verschillende rijpingsstadia.


Een verzameling vruchten in verschillende rijpingsstadia.

Vitamines

Oba’s zijn rijk aan vitamine C en vitamine B1 en worden in veel landen verwerkt in juices, ijs en jams en zijn geliefd bij kinderen die ze zo van de boom afhalen. Er worden ook alcoholische dranken mee gemaakt en de groene vruchten schijnen in Mexico te worden ingemaakt in azijn waarna ze als olijven worden opgegeten. De vruchten worden in Latijns Amerika regelmatig voor het bijvoeren van vee gebruikt.
De bladeren worden in veel landen gegeten als groente, en ook in Thailand is dit regelmatig een bijgerecht. Onderzoek naar de vitaminen en mineralen in de bladeren van deze boom heeft uitgewezen dat het voedsel rijk is aan vezels en eiwitten en daarmee een gezonde aanvulling op het dieet kan zijn. 100 gram bladeren bevat gemiddeld 11 milligram calcium, 9.5 milligram kalium, 58 milligram vitamine C en 5.6 milligram vitamine A.
Bij de vruchten is dat gemiddeld per 100 gram vruchtenpulp, 37 milligram vitamine C, 31 milligram calcium, 2.8 milligram ijzer, 31 milligram fosfor en is ook rijk aan Vitamine A.
Ter vergelijking, een volwassen mens heeft per dag ongeveer 70 milligram vitamine C, 1000 milligram calcium, 15 milligram ijzer en 700-1400 milligram fosfor nodig.

Medicinaal

De (H)Oba zoals we deze boom kennen op Curaçao heeft verschillende namen, variërend van de locatie waar het voorkomt. In het Creools wordt de plant gran monben of monben fran genoemd, in het Engels hog plum of yellow spanish plum, in het Frans mombin jaune, in het Portugees acaiba of pau da tapera, in het Spaans hobo, of jobito. In Suriname kennen ze de vrucht als Mope. In verschillende landen worden de delen van de plant gebruikt in inheemse medicinale toepassingen. In Mexico wordt er bijvoorbeeld een thee getrokken van de bloemen en de bladeren om maagpijn, misselijkheid en ontstekingen aan de ogen en keel te verlichten en zelfs om de genezing van wonden de bespoedigen.
Ook in Afrikaanse landen als Nigeria wordt de plant op verschillende manieren ingezet in de traditionele natuurgeneeswijzen. Er wordt zelfs wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de verschillende potentiële eigenschappen van de plant.
Zo zijn er verschillende bestanddelen en stoffen gehaald uit de bladeren, bast en andere delen van de boom die een anti-epileptische, anti-psychotische, antivirale, antibacteriële en anti-verouderings werking hebben, en ook stoffen die werken tegen diarree en malaria.

De pit van de Oba met eromheen een kurkachtig vlies wat zorgt dat de vruchten goed blijven drijven in water.

De pit van de Oba met eromheen een kurkachtig vlies wat zorgt dat de vruchten goed blijven drijven in water.

Hoe kom je eraan?

De oba is niet een boom die je bij het gemiddelde tuincentrum kunt krijgen. Wil je de boom in de tuin hebben dan kan dat door middel van het stekken van de boom waardoor de ‘nieuwe’ plant veel sneller vruchten zal dragen. Het uitplanten van de pitten kan ook door deze in een kleine pot met vruchtbare aarde te zaaien met een dun laagje aarde erboven. De pot moet op een zonnige plek staan en moet geregeld bevochtigd worden. Het kan lang duren voordat het zaad ontkiemt, en waarschijnlijk heeft dat te maken met het seizoen waarin de boom normaal de vruchten krijgt. Geduld is dan ook een schone zaak om de plant aan het kiemen te krijgen.

Michelle da Costa Gomez

About Michelle da Costa Gomez