Natuurdagboek: Lokale vitaminebommen 4 – de Shimaruku

This post is also available in: Engels.

De beroemde Shimaruku of West Indische kers

Geen lokale vrucht spreekt zo tot de verbeelding als de illustere Shimaruku of West Indische Kers. Als je één of twee weken na wat flinke regenbuiken op de meest gekke plekken auto’s langs de weg ziet staan en mensen die fervent rode besjes aan het plukken zijn, dan kun je de klok erop gelijk zetten dat er Shimaruku’s worden geplukt die òf ter plekke worden opgepeuzeld òf in cups, zakken of wat maar voor handen is wordt meegenomen naar huis.
Ouders leren het hun kinderen, ook al wordt dit gebruik helaas minder, en grootouders leren het hun kleinkinderen. Het is een traditie dat menig inwoner van het eiland aan een flinke weerstand heeft geholpen, gezondheidsgewijs, dankzij de superpower van deze vruchtjes.

Van Zuid Amerika tot de Caribbean

De shimaruku boom, of zoals de plant wetenschappelijk wordt genoemd de Malpighia emarginata, is geen zeldzame boom in de zin dat de soort wijdverspreid voorkomt van Mexico, Midden Amerika tot Zuid Amerika en op verschillende eilanden in het Caribisch gebied. Dat zijn de plekken ter wereld waar de boom inheems is, maar door de krachtige en waardevolle toepassingen van de vruchten is de boom ook naar Azië en de Verenigde Staten gehaald om daar gekweekt te worden.
Het boompje zelf is moeilijk te herkennen in de droge periode en zeker voor mensen die er geen gewoonte maken om bomen in alle mogelijke perioden te observeren. Qua uiterlijk is de boom in het wild meestal als struik te vinden en in sommige gevallen als boompje wat tot 5 meter hoog kan worden. Meestal is het grillig vertakt en is de kleur van de takken en de stam grijzig bruin. De bladeren zijn langwerpig en staan vrij dicht bij de tak, met een kort steeltje. Ze lopen spits toe en zijn aan de punten afgerond. In de regenperiode zijn de bladeren heldergroen tot donkergroen van kleur en naarmate het droger wordt vertonen deze witte of grijzige afstervingsplekken waardoor de bladeren er een beetje ‘schurftig’ gaan uitzien. Houdt de droogte aan dan zal de boom alle bladeren verliezen en staat er slechts nog een grillig vertakt stammetje.

De bloemen van de Shimaruku – prachtige fijne structuren

Noodbloei

De Shimaruku heeft het niet makkelijk op het eiland, met de droge, winderige en warme klimaatomstandigheden. Op de Grote Antillen waar het meer regent gedurende het gehele jaar, heeft de boom praktisch altijd blad en krijgt het doorlopend bloemen en vruchten. Die luxe heeft de soort op ons eiland niet. De droge periode kan enkele maanden aanhouden en daardoor heeft het voor de boom geen zin om energie te steken in het produceren van bloemen en vruchten als de kans tot het afmaken van dit proces, en daarmee een nieuwe generatie, vrijwel nihil is. De plant gaat als het ware in een soort ‘winterslaap’ of droogteslaap en zet alle interne processen op een laag pitje. Met het laten vallen van de bladeren verdampt er geen vocht via deze weg als gevolg van de hete zon en kan de plant de waardevolle opgeslagen resources beschermen.
Zodra de eerste goede regenbui valt gaat de plant in overdrive. Omdat het nooit zeker is op Curacao of het bij die ene bui blijft of dat er meer regen zal vallen, steekt de plant een grote hoeveelheid energie is het zo gauw mogelijk voortplanten en daarmee een nieuwe generatie veiligstellen. Binnen een recordtijd van slechts enkele dagen na de regenbui verschijnen de eerste bloemen. Deze relatief kleine, tot 1,7 centimeter doorsnede, bloemen hebben een bijzonder uiterlijk. De vijf kelkbladeren om het centrum heen zijn rozewit to paarswit van kleur en tegen het groene centrum steken de knalgele stuifmeeldraden scherp af. De randen van de bloemblaadjes gerimpeld en meestal vindt je 3 tot 5 bloemen bij elkaar.

Wanneer de planten bloeien is het er een drukte van belang. Bijen, wespen, vliegjes, Suikerdiefjes, en zelfs kolibries weten de bloemen feilloos te vinden. De bloeiperiode duurt echter niet lang, niet meer dan enkele dagen en nog geen week na de regenbuien zitten de eerste groene besjes al aan de boom. Binnen 2 weken na de regenbui worden vruchten rijp en is de nieuwe generatie klaar om te worden verspreidt naar andere contreien op het eiland dankzij de vogels, konijnen, vleermuizen, herten en andere dieren die de vruchten met pit en al opeten en deze later elders weer uitpoepen. De Shimaruku is niet de enige plant die dit soort noodbloei en vruchtvorming toepast. Het is een strategie om in een moeilijk klimaat zo snel en goed mogelijk gebruik te maken van de beschikbare bronnen en in ieder geval te zorgen dat de voorplanting is gegarandeerd. Blijft het regenen dan is het goed mogelijk dat de bomen na de eerste oogst wederom bloemen en vruchten produceren met daarnaast de bladeren die nodig zijn om met behulp van fotosynthese de noodzakelijke voedingstoffen te produceren om dit mogelijk te blijven maken. Een deel van het zelf geproduceerde voedsel zal worden opgeslagen in de plant voor tijden van crisis, om wederom na een lange droge periode ‘brandstof’ te hebben voor de productie van de volgende generatie.

Een gezond vruchtje

De ronde rode sappige vruchtjes, waar het de liefhebber allemaal om gaat, zijn ware vitaminebommen. Een volwassene hoeft slechts 3-4 van deze bessen te eten om aan zijn dagelijks aanbevolen hoeveelheid Vitamine C te komen. Het sappige oranjegele vruchtvlees wordt over de hele wereld geprezen vanwege dat gehalte aan vitamine C. En dat terwijl het vruchtje meestal, op Curaçao in ieder geval, niet groter wordt dan 1,5 centimeter. Op Curacao komen ook wel bomen voor die vruchten produceren die tot 4 centimeter in doorsnee kunnen worden, maar dat zijn in de meeste gevallen bomen die uit andere landen, waaronder Suriname, zijn ingevoerd. De kleine vruchtjes die door de inheemse variant worden geproduceerd zijn in feite aangepast aan de moeilijke klimaatomstandigheden op het eiland waardoor het niet ‘verstandig’ is om teveel energie en kostbaar water te besteden aan hele grote sappige vruchten als het met ietsje minder ook kan. Wanneer de regen overvloedig is willen de vruchten wel eens groter uitvallen.
In verschillende landen wordt het sap van deze vrucht toegevoegd aan andere vruchtensappen om op natuurlijke wijze vitamine C toe te voegen, wat ook nog eens beter wordt opgenomen door het lichaam dan synthetisch vitamine C.

De nog groene vruchten van de Shimaruku, vitamin C reservoirs!

In cijfers uitgedrukt bevat 100 gram van de vrucht zo’n 1670 milligram vitamine C, wat rond de 1864 procent bedraagt van de in de Verenigde Staten aanbevolen hoeveelheid vitamine C per dag voor volwassenen. De Shimaruku is de op één na rijkste vrucht aan de vitamine dan welke andere bekende eetbare vruchtensoort en daarmee kan deze natuurlijke antioxidant significant bijdragen aan het verhogen van de weerstand van mensen tegen virussen en ziektes. Daarnaast bevatten de vruchten weinig calorieën, nog geen 32 per 100 gram vrucht, ze maken dus niet dik, en bevatten in het geheel geen cholesterol en zijn ze ook nog eens rijk aan Vitamine A (26 procent van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid bij 100 gram vruchten), en bevatten ze kleine hoeveelheden vitamines B, ijzer en nog wat andere stoffen.
Het meest opvallende aan deze vrucht is dat de groene vruchten meer dan de dubbele vitamine C waarde bevatten dan rijpe vruchten. Als het dus om hoeveelheid zou aankomen zou het beter zijn om de groene vruchten te verkiezen boven de rijpe vruchten.
De voedingswaarden voor de vrucht zijn gebaseerd op de internationale waarden en kunnen dus verschillen op het eiland als gevolg van de grondsoort waar de bomen op groeien en de klimatologische omstandigheden. Verder lokaal onderzoek hiernaar, net als naar andere lokale vruchtensoorten, zou dan ook geen overbodige luxe zijn.

Zoetzure lekkernij

De smaak van de rijpe Shimaruku vrucht is zoetzuur en is in de verste verte niet te vergelijken met de normale kers, zoals die in de supermarkt te verkrijgen is.
De  vrucht heeft drie geelwitte pitten in het midden die als soort ‘vlinder’ aan elkaar zitten. De pitten zijn eetbaar en worden in sommige culturen gebruikt voor het stoppen van zware diarree.
Ook op Curaçao worden verschillende delen van de plant gebruikt. Volgens lokale expert Dinah Veeris wordt een afkooksel van de bast en van de vruchten gebruikt tegen diarree en dysenterie.
Maar van de vrucht is meer te maken. Niet alleen vruchtensappen zijn internationaal populair, ook jams en stropen worden vaak gemaakt. Ook op Curaçao wordt dit nog gedaan, door vooral de wat ouderen in de bevolking en degene die nog geïnteresseerd zijn in de verwerking van lokale vitaminebommen.

Een blik binnen in de vrucht van de Shimaruku. Links een pit waar het vruchtvlees vanaf gehaald is.

In de praktijk zal men niet één voor één de vruchtjes plukken om er sap of stroop van te maken. Meestal wordt een grote doek om de boom heen gelegd en flink aan de stam geschud om zo snel mogelijk een redelijke hoeveelheid vruchten te hebben. Vervolgens worden vruchten in koud water gelegd, naar men zegt om de wormen eruit te laten komen. Daarna worden de vruchten verwerkt tot jam, sap of stroop.
Tijdens de vele excursies met schoolkinderen op het eiland is me één ding tot mijn grote vreugde in ieder geval duidelijk geworden. De meeste kinderen weten in ieder geval nog wat een shimaruku is, en er is dan ook geen leukere ervaring dan de hele meute onder, midden en boven in de boom te zien zitten om samen de zoetzure traktatie te verorberen of mee te nemen voor broertjes, zusjes, en vader en moeder thuis. Meestal met een grote lach op het gezicht.

Michelle da Costa Gomez

About Michelle da Costa Gomez

One Response to “Natuurdagboek: Lokale vitaminebommen 4 – de Shimaruku”

Read below or add a comment...

  1. Asdrubal Hurtado says:

    Dear Michelle,

    Many thanks for the worthy information contained in this posting.

    One remark I have and that is that there also exist shimaruku with dark purple color on Curacao.

    There is somewhere on the road that communicates Soto with Barber a kunuku, formerly owned by a late gentleman known by the nickname Yati, who had several of these trees therein.

    This gentlemen used to send (sometimes rare) stories to ‘Pueblo na Palabra’ of Z-86 in the past.

    Best regards,

    A.D. Hurtado